Στις ανεπτυγμένες χώρες το κάπνισμα είναι το κύριο αίτιο θανάτου για άτομα άνω των 65 ετών, με τον αριθμό των θανάτων να φτάνει περίπου τα 3 εκατομμύρια ετησίως. Είναι γνωστό ότι το κάπνισμα αποτελεί μείζονα παράγοντα για την εμφάνιση νόσου της στεφανιαίας και πρωτογενή καρκίνο των πνευμόνων. Το κάπνισμα προκαλεί επίσης βλάβη στην υγεία των «παθητικών» καπνιστών, οι οποίοι εισπνέουν τον καπνό τρίτων. Ο μόνος τρόπος να μπορέσετε να αποφύγετε τους κινδύνους που συνδέονται με τον καπνό είναι να αποφύγετε να καπνίζετε οι ίδιοι, καθώς επίσης και καταστάσεις στις οποίες έρχεστε σε επαφή με καπνό τρίτων.

Σε ευημερεύουσες κοινωνίες, ο αριθμός των καπνιστών μειώθηκε από το μισό περίπου του πληθυσμού που ήταν στη δεκαετία του 70, σε περίπου 1 στους 4, στη δεκαετία του 90. Η μείωση αυτή οφείλεται στον αυξανόμενο αριθμό μεγαλύτερης ηλικίας ατόμων τα οποία αποφασίζουν να σταματήσουν το κάπνισμα. Εντούτοις, ο αριθμός των νέων ανθρώπων που αρχίζουν να καπνίζουν αυξήθηκε ελαφρά μέσα στη δεκαετία του 90. Διαπιστώθηκε ότι τα περισσότερα άτομα που συνεχίζουν να καπνίζουν ανήκουν στις φτωχές και μη προνομιούχες τάξεις.

Οι συνέπειες του καπνίσματος

Ο καπνός του τσιγάρου περιέχει αρκετές ουσίες τοξικές ή ερεθιστικές για τον ανθρώπινο οργανισμό. Οι τρεις ουσίες που έχουν μελετηθεί περισσότερο επισταμένως είναι η πίσσα, το μονοξείδιο του άνθρακα και η νικοτίνη. Ο καπνός, όταν καίγεται, περιέχει επίσης καρκινογενετικές ή καρκινογόνες ουσίες, οι οποίες έχουν τοξική επίδραση στους πνεύμονες και άλλα όργανα του σώματος.

Η πίσσα που περιέχεται στον καπνό του τσιγάρου ενοχλεί και ερεθίζει τους ιστούς των πνευμόνων. Το μονοξείδιο του άνθρακα επικολλάται στα αιμοσφαίρια, ελαττώνοντας την ικανότητά τους να μεταφέρουν οξυγόνο. Η νικοτίνη επενεργεί ως ηρεμιστικό, αρχίζοντας να επιδρά σε 10 δευτερόλεπτα από την απορρόφησή της από τον οργανισμό και δημιουργώντας ένα παροδικό αίσθημα ευεξίας και χαλάρωσης. Είναι επίσης γνωστό ότι αυξάνει την ικανότητα συγκέντρωσης. Διεγείρει την αποδέσμευση της ορμόνης επινεφρίνη στο αίμα και αυτό προκαλεί αύξηση της αρτηριακής πίεσης. Η νικοτίνη είναι εξαιρετικά εθιστική, και αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο όλοι σχεδόν οι καπνιστές βρίσκουν ιδιαίτερα δύσκολο να απαλλαγούν από τη συνήθεια του καπνίσματος. Υπάρχουν πολλές εξαιρετικά μακροπρόθεσμες επιπτώσεις από το κάπνισμα, ορισμένες από τις οποίες πυροδοτούνται και επιδεινώνονται από άλλους παράγοντες τρόπου ζωής ενός ατόμου, όπως η υπερβολική κατανάλωση οινοπνεύματος.

Βλάβες του αναπνευστικού συστήματος

Ουσίες που περιέχονται στον καπνό του τσιγάρου ερεθίζουν τους βλενογόνους υμένες που επικαλύπτουν τους αεραγωγούς (αεροφόρες οδούς) και οι οποίοι καταλήγουν στους πνεύμονες, κάνοντάς τους να παράγουν περισσότερη βλέννα (πτύελο). Οι ουσίες αυτές παραλύουν επίσης τα λεπτά τριχίδια που ονομάζονται «κροσσοί» και τα οποία αποβάλλουν το πτύελο από τους αεραγωγούς. Για να καθαρίσουν τους πνεύμονές τους πολλοί καπνιστές αποκτούν τον χαρακτηριστικό «βήχα του καπνιστή», τον κοινό «τσιγαρόβηχα». Τελικά, το κάπνισμα μπορεί να καταλήξει σε χρόνια αποφρακτική πνευμονοπάθεια που οδηγεί σε έντονα δυσπνοϊκά φαινόμενα.

Τα καρκινογόνα στοιχεία που περιέχονται στον καπνό του τσιγάρου είναι οι μείζονες αιτίες καρκίνου των πνευμόνων και προκαλούν 9 στους 10 θανάτους από αυτήν την πάθηση. Σε ορισμένες χώρες ο καρκίνος των πνευμόνων προηγείται του καρκίνου του μαστού, ως κύριο σχετιζόμενο με τον καρκίνο αίτιο θανάτου για τις γυναίκες, αντικατοπτρίζοντας τον υψηλό αριθμό γυναικών οι οποίες ξεκίνησαν να καπνίζουν κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Η τακτική έκθεση στον καπνό του τσιγάρου μπορεί επίσης να προκαλέσει καρκίνο του ρινοφάρυγγα ή καρκίνο του λάρυγγα. Ο κίνδυνος για καρκίνο του λάρυγγα είναι ακόμα υψηλότερος σε άτομα που συνηθίζουν τη «μυτιά», να εισπνέουν δηλαδή ταμπάκο «τραβώντας» τον από τη μύτη, και σε εκείνα τα οποία είναι παράλληλα καπνιστές και πότες.

Αγγειακές βλάβες

Το κάπνισμα είναι γνωστό ότι προκαλεί μόνιμη βλάβη στο καρδιαγγειακό σύστημα και συνδέεται περίπου με 1 στους 4 θανάτους από καρδιαγγειακές παθήσεις. Η βλάβη πιστεύεται ότι προκαλείται από τη νικοτίνη και το μονοξείδιο του άνθρακα που περιέχονται στον καπνό του τσιγάρου και που μπορεί να συμβάλουν στην εμφάνιση αρτηριοσκλήρωσης, όπου στενεύουν και αποφράσσονται οι αρτηρίες. Η αρτηριοσκλήρωση με τη σειρά της είναι γνωστό ότι αυξάνει των κίνδυνο εγκεφαλικών και καρδιαγγειακών παθήσεων, όπως η στεφανιαία νόσος ή ανεπάρκεια της στεφανιαίας αρτηρίας. Σε γυναίκες άνω των 35, το κάπνισμα αυξάνει τον κίνδυνο να εμφανίσουν παθήσεις συνδεόμενες με τη χρήση καταπόσιμων αντισυλληπτικών, τη βαθιά φλεβική θρόμβωση και τα εγκεφαλικά επεισόδια.

Βλάβη σε άλλα συστήματα του σώματος

Τα άτομα που καπνίζουν διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να εμφανίσουν καρκίνο του στόματος και καρκίνο του οισοφάγου, ιδίως αν κάνουν ταυτόχρονα και χρήση οινοπνευματωδών ποτών. Τα καρκινογόνα χημικά από τον καπνό του τσιγάρου που περνούν στο αίμα μπορούν επίσης να προκαλέσουν καρκίνο σε άλλα μέρη του σώματος, όπως στον τράχηλο της μήτρας. Η τοξική επίδραση του καπνού του τσιγάρου μπορεί να επιβαρύνει υφιστάμενες παθολογικές καταστάσεις, όπως έλκη του πεπτικού συστήματος. Το κάπνισμα μπορεί να μειώσει τη γονιμότητα σε άνδρες και γυναίκες. Εάν μια έγκυος καπνίζει, το βάρος του μωρού της κατά τη γέννηση πιθανότατα να είναι γύρω στα 200 γρ. χαμηλότερο του κανονικού μέσου όρου και το βρέφος διατρέχει μεγαλύτερο κίνδυνο ασθένειας ή θανάτου, αμέσως μετά τη γέννηση. Η εμμηνόπαυση πιθανότατα να έλθει νωρίτερα σε γυναίκες οι οποίες καπνίζουν. Το κάπνισμα επίσης επηρεάζει το δέρμα και επιταχύνει αλλαγές, όπως ρυτίδες που προκαλούνται από γήρανση και έκθεση στον ήλιο.

Άτομα που καπνίζουν πούρα ή πίπα υφίστανται λιγότερες βλάβες του οργανισμού τους από την εισπνοή του καπνού σε σχέση με τους καπνιστές τσιγάρων. Εντούτοις, όπως και όσοι «τραβούν» ταμπάκο από τη μύτη ή μασάνε καπνό, διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο για καρκίνο του στόματος. Η «μυτιά» και το μάσημα του καπνού μπορούν επίσης να ερεθίσουν το ενδοθήλιο, δηλαδή τα εσωτερικά τοιχώματα μύτης, στόματος και στομάχου.

Οι κίνδυνοι του παθητικού καπνίσματος

Το να εισπνέει κανείς καπνό από τσιγάρο τρίτων είναι γνωστό ως παθητικό κάπνισμα. Αυτός ο καπνός από «δεύτερο χέρι», που ονομάζεται επίσης και περιβαλλοντικός καπνός (Environmental Tobacco Smoke/ ETS), είναι ένα μείγμα από τον καπνό του αναμμένου τσιγάρου και εκείνου τον οποίο εκπνέουν οι καπνιστές.

Βραχυπρόθεσμα, το ETS, ερεθίζει μάτια, μύτη και λαιμό και μπορεί να προκαλέσει κεφαλαλγίες και ναυτία. Ο κίνδυνος εμφάνισης καρκίνου των πνευμόνων είναι 3 φορές μεγαλύτερος σε μη καπνιστές οι οποίο εκτίθενται τακτικά σε ETS, σε σύγκριση με άτομα τα οποία δεν εκτίθενται σε καπνό τσιγάρου. Οι σύντροφοί ατόμων που καπνίζουν είναι επίσης σε ελαφρά μεγαλύτερο κίνδυνο να παρουσιάσουν καρδιαγγειακές παθήσεις από τους συντρόφους ατόμων τα οποία δεν καπνίζουν. Τα παιδιά των καπνιστών κινδυνεύουν ιδιαίτερα από το παθητικό κάπνισμα. Το ETS επιδεινώνει τυχόν αναπνευστικές ανωμαλίες, όπως το άσθμα. Παιδιά των οποίων οι μητέρες καπνίζουν πάνω από 10 τσιγάρα την ημέρα είναι 10 φορές πιθανότερο να υποφέρουν από άσθμα έναντι εκείνων των οποίων οι μητέρες δεν καπνίζουν, και οι ασθματικές κρίσεις τους μπορεί να είναι περισσότερο οξείες και συχνές. Το ETS μπορεί επίσης να προκαλέσει αλλεργίες.

Έκθεση σε ETS αυξάνει την προδιάθεση παιδιών για λοιμώξεις, όπως ιγμορίτιδα, οξεία βρογχίτιδα, ψύξεις, ερεθισμό λαιμού και ωτίτιδα. Μέχρι και 1 στι1 3 περιπτώσεις χρόνιας ωτίτιδας, από τις συνηθέστερες αιτίες κώφωσης των παιδιών, συνδέεται με το γονεϊκό κάπνισμα. Το ETS αποτελεί επίσης παράγοντα στο σύνδρομο αιφνίδιου βρεφικού θανάτου.

Τι μπορείτε να κάνετε

Μπορείτε να λάβετε προληπτικά μέτρα σταματώντας το κάπνισμα πριν αρχίσετε να εμφανίζετε κάποιο καρδιακό ή πνευμονικό νόσημα. Εντούτοις, άσχετα από το πόσο χρόνο υπήρξατε καπνιστές, μπορείτε να προλάβετε περαιτέρω βλάβη στην υγεία σας, σταματώντας το κάπνισμα. Μόλις σταματήσετε το κάπνισμα, αρχίζετε να ελαττώνετε τον κίνδυνο που διατρέχετε για καρκίνο των πνευμόνων και άλλες αναπνευστικές παθήσεις, καρδιαγγειακά νοσήματα και εγκεφαλικά επεισόδια. Μειώνονται επίσης οι πιθανότητες να υποφέρετε από μια σειρά άλλων παθολογικών καταστάσεων που συνδέονται με το κάπνισμα, όπως έλκος στομάχου. Κανείς δεν είναι ποτέ τόσο μεγάλος ώστε να μην επωφεληθεί από αυτήν την ελάττωση των κινδύνων. ακόμη και ηλικιωμένα άτομα τα οποία κάπνιζαν σχεδόν όλη την ενήλικη ζωή τους μπορούν να βελτιώσουν την υγεία τους και την προοπτική τους να ζήσουν περισσότερο σταματώντας τι κάπνισμα.

Αν χρειάζεστε βοήθεια για να σταματήσετε να καπνίζετε, συμβουλευτείτε τον γιατρό σας. Θα μπορέσει να σας συστήσει την κατάλληλη βοήθεια, όπως τσίχλες ή επιθέματα νικοτίνης ή κάποιο ειδικό φαρμακευτικό σκεύασμα ή συμμετοχή σε κάποια ομάδα ψυχολογικής υποστήριξης. Αν θέλετε να επιχειρήσετε μόνοι σας, προγραμματίστε εκ των προτέρων πώς θα σταματήσετε. Κατ’ αρχήν, κάντε μια λίστα με τους λόγους για τους οποίους θέλετε να σταματήσετε το κάπνισμα. Κατόπιν, σημειώστε τις πιο κοινές αιτίες για τις οποίες καπνίζετε. Πιθανόν να θέλετε να καπνίσετε σε κάποιες συγκεκριμένες στιγμές ή να απολαμβάνετε αυτή καθαυτή την τελετουργία του καπνίσματος.  Σχεδιάστε τρόπους για να αντιμετωπίσετε τον πειρασμό και ενημερώστε σχετικά οικογένεια και φίλους, ώστε να μπορούν να σας στηρίξουν στην προσπάθειά σας.

Το επόμενο βήμα είναι να επιλέξετε μια λιγότερο αγχώδη μέρα, όταν θα σταματήσετε τελείως το κάπνισμα. Πετάξτε όλα τα τσιγάρα, τους αναπτήρες και τα τασάκια και απασχολήστε τον εαυτό σας με ευχάριστες δραστηριότητες.

Μόλις πάψετε να καπνίζετε, το σώμα σας θα αρχίσει να αποκαθιστά τη βλάβη που έχει προκαλέσει το κάπνισμα. Πιθανόν να νιώσετε στερητικά συμπτώματα, όπως ευερεθιστότητα και έντονη λαχτάρα για νικοτίνη. Αν υποτροπιάσετε, προσπαθήστε να βρείτε για ποιο λόγο αισθάνεστε την ανάγκη να καπνίσετε, ξαναρίξτε μια ματιά στη λίστα και ξαναρχίστε την προσπάθεια.

Διδάξτε στα παιδιά τους κινδύνους υγείας, τους οποίους συνεπάγεται το κάπνισμα. Εξηγήστε τους ότι οι άνθρωποι μπορεί να απολαμβάνουν το κάπνισμα, αλλά αυτό τους κάνει και αρρωσταίνουν. Οι περισσότεροι καπνιστές ξεκινούν αυτή τη συνήθεια κατά την εφηβεία. Αν υπάρξει τρόπος οι έφηβοι να μην ξεκινήσουν ποτέ το κάπνισμα, έχουν πολύ μεγαλύτερες πιθανότητες να μην καπνίσουν ποτέ στη ζωή τους. Αποτρέψτε τα παιδιά έστω και από το να δοκιμάσουν το τσιγάρο, υπογραμμίζοντας άμεσα μειονεκτήματα του καπνίσματος, όπως η δυσάρεστη αναπνοή.